WARBIXINTA KORMEERKA KOOXDA KHUBARADA EE SOOMAALIYA EE DABA-JOOGAY FULINTA AXDIGII GOLAHA AMMAANKA EE CADDADKIISU AHAA 1425(2002)

 

ARAR :

Koox xeel dheerayaal ayaa waxay soo heleen in si cad loo jebiyey awaamiirtii hubka lagaga joogiyey Somaaliya,hubka  qaabka, tababaraka maleysiyada iyo  wixii taakulo lacageed ah ayaa  waxa ay si joogta ah hoggaamiye kooxeedyada u siinayey dowladaha jaarka ah iyo kuwa kaleba illaa  iyo intii golaha ammaanku  gaarey  go’aankii 7334 (1992)ee 23janaayo1992 .Hubka sidoo kale waxay hoggaamiye kooxeedyada ka soo iibsanayeen suuqyada hubka ee caalamiga ah ,Arriinta  xun ee lagu xadgudbay  joojinta hubku way socoota illaa maanta xataa iyadoo hoggaamiya kooxeedyada  iyo jaarkooduba ka qayb gelayaan shirka IGAD hoggaaminaysa ee nabadda  iyo dib-u- heshiinta Somaaaliya .

Waxay saxiixeen caddeyntii joojinta cadaawadda ;dhismaha iyo mabaadii’da  did-u- heshiinta qaran ee Soomaaliya ,taasoo ay aqbaleen si buuxda in loo fuliyo mamnuucidda  hubka iyo in ay sahlaan koormeeridda caalamiga ah .

2 )Waxaa weeyaan fikirka gudiga  in nadaamka cunaqabateynka  noqdo mid la hormariyo laguna fuliyo go’aan qaadaasho adag.Hoggaamiye kooxeedyada  Somaaliya waxay isku qanciyeen in shaqooyin  guddigu u socon karaan sidii caadiga u ahayd maaddaama aaney ka arag xoojin run ah oo Jamciyadda Qarumaha ka dhaxeysa ama Waddamada xubnaha ka ah xagga mamnuucidda hubka 12 sano. Ugu yaraan hal munaasibad ah ayaa guddigu si caddaan ah u arkeen hub, qalab  iyo dhar ciidan oo cusub maleeshiyada haysato goob  joogna uu ka yahay nin hoggaamiye siyaasadeed ah kaasoo isla markaane diiday inu tuso wax rasiid ah ee hubka ,Fikirka lagu diiday go’aankii golaha nabadgelyadu gaarey wuu socon doona haddii aan bulshada caalamku tusin go’aan adag oo lagu hirgelinayo nadaamka mamnuucidda hubka iyo in la sii wado isha in lagu hayo   si buuxdo iyada oo la baarayo  ku xadgudub cusub ee hub joojinta .

3)Khilaafkii jiray in kaban 12 sano wuxuu si fog u sii kala googooyey bulshada        Somaaliyeed  dagaalkuna hadda kuma wajahna rabitaanka dhismaha qaraan  sida soo celinta sharciga iyo kala danbeynta ama qabashada adeegyada muhiimka ah balse  in laga hormariyo danta shaqsiyadeed..Kaalinta odayaasha dhaqanka ee dhexdhexaadiyanimada iyo heshiisiyayaasha nabadda waa la fashiliyey.

4) Iyadoo ay jiraan xadgudubyadan xun ee tooska ah waa in la sheego in aqlabiyadda ballaaran ee (kisaaska) denbiyada ee guddigu baaray ay la xiriidho soo dejin

tiro badan marka loo eego hubka yaryar iyo rasaasta .Nooca khilaafka  Somaaliya  wuxuu u baahan yahay in ka badan wax yar intaa ;Inkasta oo hoggaamiye kooxeedyada qaarkood iyo ganacsato yar,ay sida la soo wariyey awoodaan abaabuulida maleeshiya ka badan kun qof(1000) sida badan se  dagaalada Soomaaliya waxaa  fuliya tiro yar oo la siiyey  tababar xun anshax aan lahayn oo xubnaha  maleeshiyada ah wuxuna dhammaadaa waxaan ka badneyn dhowr maalmood(haddeyse tahay)ka hor intaa ay rasaasta iyo baahiyaha kale’(sida shidaalka) ka dhammaanin.

5)Maaddaama wixii hadhay Soomaaliya yahay qaran si qoto dheer u fakhriyey , dagaal- oogayaasha  iyo hoggaamiye  kooxeedyada  waa khasab inay ku dadaalaan si joogta ah keenidda lacag ku filan si ay u bixiyaan mushaarka  xubnaha maleeshiyada iyo helitaanka hubka, iyo rasaasta oo ka sii muhiimsan ‘(kooxaha  midna uma muuqdo inuu awoodo in uu lacag tiro badan ka helo dadka dibadda ku nool sidaa darteed dagaalka Soomaaliya waxa xuddun u ah awoodda haysasho ee hanti  ama dhakhli ka soo saarka ilaha dhaqaale, sida dekadaha, garoonka diyaradaha, suuqyada , kabadaha  iyo waddooyinka ,isgooysyada la canshuuri karo,intaa waxaa dheer hoggaamiye kooxeedyada  waxay sidoo kale qorsheyseen barnaamijyo kale si ay u keenaan lacag kuwaas oo badi mugdi ku jiro sharci ahaantoodaba iyo qaar kale oo si cad bilaa sharci u ah .

 

 

HUBKA U YIMMAADDA  KOOXAHA

 

6) Suuqa hubka ee Soomaalida waxaa laga siiyaa hubka illaa dibadda iyo gudaha labadadabo, haddana siday la tahay badi Soomaalida way yar tahay waxa lagu  kala saari karo ee u dhexeyaa suuq yadan .sababta badi waxay tahay hubka,rasaasta iyo lacagtuba  dhammaantood waa  wax qarsoomi karo,dagaal-oogayaasha iyo shaqsiyaadka xubnaha maleeshiyada waxay ka iibiyaan hubka iyo rasaasta dheeraadka ah suuqyada gudaha  ah si ay u soo gataan waxyaabo kale sida  cuntada iyo qaadka,Haddana dagaal-ogayaal  kale ayey badanaa ka soo gataan  isla hubki iiyo rasaasti marka la filayo dagaal .Sidaa darteed ,marka qaar taageerayaasha dibadda  laga yaabo toos  inay u siiyaan hub kooxaha kala duwan ,hubkan badidiisa iyo rasaasta inta badani kuma jirayaan gacanta kooxaha. Lidkeeda, haddii cawiye yaal  dibadda ahi u fidiyaan mucawino lacageed , haddi aan loohaynin lacag ku filan oo lagu ilaaliyo kaalmadaasi waxaa si sahlan loogu isticmaali karaa in lagu soo iibiyo hub iyo rasaas.

7)Hubka iyo rasaasta heliddooda waa diyaar ,dagaal-oogayaasha sida Qanyare Afrah iyo Xussein Mohamed Caydid waxay yiraahdeen  waxa badanaa dhaqaale ilaalis ah inaad  geli lahayd inaad hubka ka iibsato gudaha intaad geli lahaeyd kharashka kirada caalamiga ah. Qiimaha tafaariiq layaasha  lacagta Mareykanka AK 47 waa $120-250,ama qoriga la midka ah ee( boobaha  fudud)suuqyada hubka  ee badan ee  Soomaaliya waxay ku qaadaneysaa qiyaasta lacac  yar in si degdeg ah loo abuuro ciidan dagaal.

8) Si kastaba ha ahaatee sababta dagaal-oogayaasha Soomaalidu badidood  ma haystaan ganacsato xariifiin ah oo ku caawisa maleyshiyada,Waxay yimaadeen  marxalad ay ku tiirsanaadaan taageerada dawladaha  dibadda ah xagga hubka,rasaasta  iyo bahidooda kale. 

9)Itoopiya  waxay ka ciyaartay door ciidan oo muuqda Soomaaliya,ma aha oo keli ah Itoobiya iney ahayd ilaha ugu waa wayn ee hubka tiro dhowr ah oo kooxaha Somaaliya , Itoobiya waxa kale oo ay weerartay qabsateyna qeybo ka mid ah Soomaaliya  iska yeel yeelid iyo laga yaabee in lagu qanci karo,faragelinta ciidan  ee u horeysa ee tooska aheyd ee Somaaliya ee 1996iyo1997 waxay jawaab u ahayd dhaq dhaqaqa Al-itihad al Islamiya, oo ay ku jiraan weeraaradi  argagixisada  ee Itoobiya .

Intaa ka diib cabsida Al-itihad(iyo sida aan la hubin ee ay ugu xirntahay Al qaacidda)ayey wax badan  marmarsiyo u isticmashey Itoobiya  faragelinta arrimaha gudaha  ee soomaaliya ,Marka la eego walacaa laga qabo nabad gelyada qaran ee sharciga ah.

10)Ka dib sameyntii dawladda qaran ee ku meel gaarka ah (TNG),Itoobiya waxay caawisay dhisidda golaha dib-u-heshisiinta iyo soo celinta ee Somaaliya (SRRC) kuwaas ooka kooban kooxo  la col ah  dowladda ku meel gaarka iyo kuwa la jeelka ah,ciidanka Itoobiya wuxuu siiyey tababarro qadar  go’an oo hub,rasaas iyo bixinta alaabta kale dhammaan xubnaha golaha SRRC

11)Eriteria sido kale waxay aheyd  bixiye-wayn ee hubka iyo rasasta ee kooxaha Somaalida sida dagaalka u dhexeeyey Itoobiya iyo Eriteria  uu isu baddelay mid dheeraaday  dhiig badani ku daatay layskuna mariwaayey,Soomaaliya waxay noqotey goobti dagaalka ee labaad  ee u dhexeysa labada isdilaya. Nasiib-darrose, caddaawadda ka dhalatay dagaalka u dhexeeya Eretereya iyo Itoobiya wali way socotaa, waxaana  cad in ay  dhiirri-gelisay kaalmada Eretereya ee kooxaha cadawga ku ah Itoobiya.

12)Yeman waxay siisay qadar yar oo mucaawina ciidan ah dawladda ku meel-gaarka ah, dhakhsaba ka dib markii lagu soo dhisay shirweynihii Carta ee Jabuuti. Muhimadda weynise waxay tahay in ay Yaman u muuqaneyso in ay tahay ilaha gaarka ah ee muhiimka ah ee hubka ayagoo soo marinaya laba dhuumood. Tan hore, sida halkaa laga soo weriyey waxaa jira madax sare oo ku jira dawladda Yaman doonayana in ay siiyaan shahaadada loogu talagalay in ay Yamaniyiintu hubka ku soo iibsadaan iyo in ay u sahlaan iibinta iyo keenidda hubka saraakiisha dawladda ku meelgaarka ah ee qaranka TNG( Madaxda Yaman way dafirsan yihiin arrintan). Tan labaaad, ganacsatada Yaman waxay ka helayeen hubka iyo rasaasta xagga dadweynaha guud ee Yaman kuwaasoo ka dibna u rarayey Soomaaliya halkaas oo baahida iyo qiimaha hubku ad u sarreeyeen.

 

13. Jabuuti, sida ay sheegeen warar ka soo baxayey ilo lagu kalsoonaan karo oo gudaha iyo caalamkaba ah, waa goob muhiim u ah kala gudbinta shixnadaha hubka ee Soomaaliya, Muhiimkuna waa dawladda ku meelgaarka ah. Iyadoo kaalmo yar oo toos ah lagu eedeynayo,saraakiisha reer Jabuuti waxay u muuqdaan in ay bixiyeen shahaadooyin been ah oo kuwa hubka lagu soo iibsado ah iyo in ay caawineen abaabulka qaaditaanka hubka u socda Soomaaliya.

 

14. Waxaa la og yahay in Masar ay siineysay tababarro iyo dharka booliiska dawladda ku meel-gaarka ah. Waxaa jiray halkaa eedeymo / sheegashooyin badan oo dhan Soomaalida ka imanayey oo sheegaya in taageero ciidan oo xilliyeed ay u gudbaysay TNGga. Liibiya waxay ku caawisay in ku dhow US$ 2 malyan dawladda ku meel-gaarka ah oo ay u sii mariasay madaxweynaheeda Cabdiqaasim Salaad Xassan, waxay kaloo ku caawisay dharka ciidamada iyo qalab kale. Dawlada ku meelgaarka waxay kaloo ka heshay wasaarada lacagta ee Sacuudiga US$ 15 milyan iyo Qadar oo ay ka heshay US$3 milyan. Kuweyd sida cad waxay siisay dawlada ku meel-gaarka ah US$0.5 milyan ka dib markii uu shirweynihii Carta ee Jabuuti Dhammaaday. Xubnaha kale ee Ururka Dawladaha Carabta waxay ballan-qaadeen deeqo, balse ma cadda in ballan-qaadyadaas la fuliyey iyo in kale. Illaa  iyo intii uu guddigan karay in uu caddeeyo,dawladahani midkoodna ma uuna isticmaalin sidii uu u koontiroolo / kormeeri lahaa deeqaha ay bixiyeen si loo ogaado in qaar ka mid ah lacagahaas loo isticmaalay ku soo iibsashada qalabka militari ee wax laaya.

 

15. Sida muuqata Suudaan waxay toos u siisay US$ 1milyan madaxweynaha Cabdiqaasim Salaad Xassan, sidoo kalena si cad u siisay dharka ciidamada dawladda TNGga sannadihii 2001-2002. Waxay u muuqataa in horraantii iyo bartamihii sagaashamaadkii(1990s) ay Suudaan siisay mucaawino maleeshiyadii marxuumkii Maxamed Faarax Ceydiid iyo Itixaadka Islaamka.

 

 

Argagixisada Caalamka

 

16. Halka walaac ee Soomaaliya laga qabo, gaar ahaan intii uu ka dambeysay falkii argagixiso ee ka dhacay Mareykanka 11 Sebteember 2001, waa sababta  la’aanta dawlad dhexe oo karti leh oo ka dhigi karta goob ay ku dhuuntaan argagixistayaasha caalamiga ah. Illaa iyo hadda cabsidaasi waxay u muuqataa mid aan sal laheyn. Iyadoo guddigan uu helay dalliillo cad oo sheegaya in kooxda maleeshiyada Soomaalida ee Islaamiga ah(al-itixaad al-isalam) ay wali ka shaqeeyaan Soomaaliya, waxayse u muuqataa in aysan wax xiriir  toos ah la laheyn al-qaeda iyo in ay leeyihiin ajenda xooggiisu yahay mid ku wajahan arrimaha Soomaalida, oo uu ku jiro sidii loo mideyn lahaa meelaha ay Soomaalidu sida ballaaran ay u deggan yihiin ee dalalka deriska ah. Si kastaba ha ahaatee, sababta la’aanta dawlad dhexe oo karti leh iyo sharci la’aanta guud ee jirta,Soomaaliya waxaa laga yaabaa in ay noqoto goob nasasho ee muhiim u ah kooxaha yaryar ee argagixisada iyo qalabka argagixisada.

 

17. Sharci la’aanta ka jirta Soomaaliya ee sii socota, gaar ahaan marka ay ku baahdo xeebaha khatar kuma uun ahaaneyso Soomaalida oo qudha, balse waxay sidoo kale  saameyneysaa beesha caalamka. Waxaa dhowaan la soo  ogaaday ama baaritaannadu sheegeen  in qalabkii iyo waxyaabaha qarxa ee loo isticmaalay weerarkii Nofeember 2002 ee Mombaasa laga soo dhoofiyey ama la soo mariyey Soomaaliya oo la soo geliyey xeebta waqooyi ee Kenya uu yahay keyska lagu hayo Soomaaliya. Beesha caalamku waa in ay wax badab ka qabato nabadgelyada iyo sida cirib-goynta ee loo isticmaalayo qeybta ballaaran ee dhaqaale ee xeebta Soomaaliya.

 

 

Maalgelinta Iibka Hubka Iyo Hawgallada Millitari

 

18. Hoggaamiyayaasha kooxuhu(dagaal-oogayaasha) waxay ku raadiyaan ama ururiyaanlacagta lagu doonayo iibka hubka siyabo badan.

 

       

Xataa wakaalladaha qaramada midoobay iyo hay’adaha kale eemucaawinada bixiya waa in ay bixiyaan lacago xad-dhaaf ah si ay u kireystaan baabuurta iyo hantida (guryaha iwm) iyo qaar ay kubixiyaan nabad-gelyadooda, waxyaabahaas oo ah ilo dakhli oo muhiim u ah kooxaha Soomaalida.

 

19. Mararka qaarkod, qorshayaashaas baadda ah ee ay dagaal-oogayaasha wuxuu wax ku biiriyaa rabitaanka ganacsiyada waxyeeloobay. Tusaale ahaan ganacsiga gaadiidka, si ay ugu magdhabaan dakhligii lumay dhaqdhaqaaqyo lacag badan lagu helayo-ganacsiga hubka dhuumaaleysiga lagu keeno iyo dhaqdhaqaaqyo kale oo sharci darro ah. Cawaaqiibt arrinta ee musuqmaasuqa iyo dabeecadaha kale, waxaa suura-gal ka dhigay sharci la’aanta guud ee Soomaaliya, taasoo noqon doonta mushkilad halis ah mustaqbalka dheer.

 

20. Ganacsiga qaadku wuxuu ila dakhli oo muhiim ah u yahay dagaal-oogayaasha Soomaalida. Iyadoo ay adag tahay in la sheego qeybta dakhligaas(sida ay u kala helayaan), waxaa lagu qiyaasay duulimaadyada qaadka ee garoonka dayniile oo keliya caddad ku dhow US$6,000 maalintii ama US$170,000 bishii. Dakhliga waxaa si cad u qeybsada Maxamed Afrax Qan-yare oo ah ninka garoonka iska leh, iyo dhowr hoggaamiye kooxeed sida Cusmaan Caato iyo Cumar ‘Finish’.

 

21. Sidoo kale, hoggaamiyayaasha kooxaha iyo ganacsatada kaalmeysa waxay dajiyeen qorshayaal badan oo lacagta lagu dhaliyo(helo). Illaa iyo dhammaadkii 1996, tiro dagaal-oogayaal iyo ganacsato ah ayaa ka dalbaday lacagta Soomaaliga madbacado dibadda ah. Farsamo ahaan, daabacaadda lacagahani lama oran karo waa feek( aan sax aheyn), maaddama aysan jirin dawlad qeexeysa waxa lacagta saxda ah ee Soomaaliya ay tahay( Kanada ayaa mar isku dayday in ay ka niyad-jabiso hal qandaraas oo ku lug lahaa shirkad deggan Toronto oo la yiraa Quebecor), lakiinse qorshayaashan waxay abuureen ama dhaliyeen lacagta adag ee baahida badan ay u qabaan dagaal-oogayaasha iyo ganacsatada taageeraysa, isla markaana fakhri ka sii dhigaya shacab horeyba u sii il-darnaa.

 

22. Xeebta dheer ee baadiyaha ah ee Soomaaliya waxay leedahay awood ay ku qaaddo ama xamisho tiro baaxad leh oo ganacsiga dhammaan gobolka waqooyi-bari ee Afrika ( Tusaale ahaan, 3.2 milyan neef oo xoolo ah ayaa laga dhoofiyey dekadda Berbera sannadi 1997. In ka badan US$100 milyan oo ah xamuul guud(Badeecooyin) ayaa maraakiibi ku soo dejisay Jabuuti, badeecadahaas oo ku kala socday dhammaan gobollada Soomaaliy). Waxay xeebta Soomaalidu leedahay awoodda ay ku qaaddo dhaqdhaqaaqyo oo aan loo baahneyn oo iskugu jira min isticmaalka cirib-gooyada ah ee kheyraadka dabiiciga ah illaa iyo hawsha xun ama halista ah ee ka ganacsiga hubka dhuumaaleysiga, iyo hawgallada burcadnimada iyo argagixisada.

 

23. Marka laanta Soomaalida ee kheyraadka badda iyo maraakiibta si ballaaran loo eego- oo ay ku jiraan, aanse ku koobneyn, ganacsiga iyo maareynta kheyraadka,arrimaha deegaanka iyo geyiga iyo danaha nabadgelyo- ma noqon karaan kuwo ay beesha caalamku indhaha ka qabsato intaa in ka badan iyadoon la eegeyn halista iyo malaha cawaaqibta mustaqbaleed.

 

24. Qaar ka mid ah hoggaamiyayaasha kooxeed iyo kuwa siyaasadeed waxaa ay bixiyaansha shahaadada oggolaansho ee kalluumeysiga kana dhaliyaan ama ka helaan lacago baaxad leh. Waxaase nasiib-darro ah, wax yar oo lacagtaas la siiyo kooxaha ayuunbaa loo qoondeeyaa maareynta kheyraadka ama xataa koontoroolidda ama kormeeridda wacan ee ganacsigaas. Balse, lacagta badankeeda waxaa loo isticmaalaa miliishiyada iyo ku soo iibsashada hubka iyo saanadda.

 

25.Deegaanka guud ee sharci la’aanta ee ku baahaya Soomaaliya, sidoo kale ma aha la yaab in burcadnimada iyo af-duubka ay yihiin labada tabood ee ay isticmaalaan maleeshiyada deegaaneed si aay lacagta uga baadaan beesha caalamka iyo Soomaalida labadaba.

 

Xayiraadda Hubka Ee Mustaqbalka

 

26. Inkastoo bayaankii Eldoret ay saxiixeen dhammaan kooxihii joogay shirweynaha markhaatina ay ka ahaayeen waddamada deriska, kooxaha badankoodu waxay sii wadeen inay oogaan dagaallo, soo dajistaan ama ay helaan hub. Sidaasi darteed waa muhiim in la fuliyo xayiraadda ama cunaqabateynta iyadoo la kordhinayo ama la xoojinayo go’aanka.

 

 

27. Si sida ugu habboon loogu xoojiyo xayiraadda hubka, beesha caalamku waxay u baahan tahay in ay adkeyso shabaqa ama dabinka lagu qaban karo ku-xadgubayaasha. Xoojinta guusha leh ee xayiraadda hubka waxay u baahan tahay in ay iska kaashadaan dawladaha iyo Soomaalida si loo kormeero/koontoroollo ku-xadgudbyaasha xayiraadda hubka looguna diido in ay ku-xadgudbayaashaasi helaan meelo ay ku dhuuntaan. Xoojinta ugu tayada habboon uma baahna oo keliya in la qabto shixnadaha hubka balse waa in la joojiyaa dhammaan xiriirrrada ganacsiyeed iyo dhaqdhaqaaqyada baananka ee ku xiriirsan iibka hubka iyo maalgelinta dagaalka ee Soomaaliya, waana in ay ku aroortaa oo ay keentaa soo celinta dhammaan hantidii la dhacay.

 

28. Waxaa dheeraad ah, guddigani wuxuu soo dhoweynayaa  uuna jeclaan lahaa in uu dhiirrigeliyo oo fududeeyo dadaalka ay sameeyeen ganacsatada Soomaalida iyo bulshada rayadka ah iy qeybaha aan Soomaalida aheyn ee kale ee daneynaya in ay kaalmeeyaan kana qeyb-qaataan dadaalka lagu xoojinayo xayiraadda iyo mamnuucidda la xiriirta ee maalgelinta iibka hubka. Sida ugu caansanna ama ugu cadna waxaa taageeradan lagu sheegay ‘ bayaankii taageerada’ ayna soo gudbiyeen xubnaha golaha ganacsiga Soomaalida ee Dubai iyo ururka indheer-garadka Soomaalida labadaba iyo warqadihii ay soo direen shirkadaha sharafta leh ee ugu horreeya ee daabaca lacagaha.

 

29. Guddigu wuxuu aaminsan yahay in  xayiraadda hubeed oo si wanaagsan loo fuliyo ay joojin karto ama goyn karto hubka ku qulqulaya Soomaaliya oo ay wehelinayso dagaalka hubeysan oo isaga yaraanaya. Tani waxay markaa abuureysaa xaalad siyaasadeed ee loogu baahnaa in si guul leh loo fuliyo loona dhameystiro heshiis nabadeed oo Soomaaliyeed. Si kastaba ha ahaatee, xayiraaddu waa in la xoojiyaa si ay u noqoto mid habbooni u dhacda. Dhaliil rasmi ah oo loo jeedinayo dalalka ku xadgudba xayiraaddan ayaa ah tallaabo muhiim ah, balse sii waddidda kormeer xooggan ayaa sidoo kale loo baahan yahay. Kama dambeystii, guddigu wuxuu kaloo rumeysan yahay in ay muhiim tahay in uu Galaha Ammaanku cusbooneysiiyo muddada shaqeed ee guddigan iyo sidii loo fulin lahaa talo-bixinnada ku lifaaqan warbixintan.

 

 

 

.